Jedan vek Astronomske opservatorije u Beogradu

Deo instrumenata ustupljen je opservatorijama u Ljubljani, Zagrebu i Beogradu, a godine 1959. montirana su tri instrumenta (meridijanski krug, veliki vertikalni krug i veliki pasažni instrument).

Požutjele stranice skrivaju puno zaboravljenih znanja
Članak
0Komentari
Broj otvaranja1541


Rubrika Škrinjica donosi vam tekstove od prije nekoliko desetljeća, kao osvrt i podsjetnik na neka druga vremena u kojima su se ljudi također bavili znanošću ali malo drugačije negoli je to danas običaj. Odabrali smo tekstove koje su nekada pisali naši prijatelji i kolege od kojih smo učili kako se baviti znanošću, ali i kako bismo ih izvukli iz zaborava. Nadamo se da ćete uživati čitajući ih.

Tekst je napisao Milan Jeličić, a objavljen je u časopisu Čovjek i svemir broj 2, iz 1987-1988. godine.

Na zauzimanje Milana Nedeljkovića (1857-1950) profesora Velike škole u Beogradu ministar Prosvete i crkvenih poslova Kraljevine Srbije potpisao je 26. marta 1887. po julijanskom kalendaru, akt o osnivanju Astronomske i meteorološke opservatorije u Beogradu. Osnivanje Opservatorije tesno je vezano sa nastankom Katedre za astronomiju i meteorologiju, koja je unesena u Zakon o Velikoj školi 1880. godine. Katedra je poverena Milanu Nedeljkoviću, koji je proveo pet godina u Parizu, školujući se u ovim strukama. Odmah po dolasku u Beograd 1884. godine Nedeljković je preuzeo korake u cilju podizanja velike astronomske i meteorološke opservatorije na Topčiderskom brdu.

Naslovnica časopisa Čovjek i svemir broj 2, iz 1987/1988. godine.
Ova nastojanja u potpunosti je prekinuo 1885. godine srbijansko-bugarski rat. Nadajući se i dalje da će na Topčideru podići stalnu opservatoriju Nedeljković 1. maja 1887. godine za potrebe Opservatorije uzima u zakup privatnu kuću na Malom Vračaru, koji se tada nalazio na južnom rubu grada. Ova Provizorna (privremena) opservatorija najviše se bavila meteorološkim merenjima i osmatranjima, da bi 1888. godine postala i centrala meteoroloških stanica Srbije. Posedovala je "jedan veći astronomski durbin i neke sitnije astronomske sprave", kojima je profesor Nedeljković pokazivao svojim učenicima "nebeske predmete".

Hronični nedostatak sredstava, kojih je uvek bilo malo za skupocene astronomske instrumente i favorizovanje praktičnijeg meteorološkog rada, navele su vremenom Nedeljkovića da odustane od gradnje velike astronomske opservatorije. Iako je po vokaciji i struci bio astronom, astronomski rad će ostati njegova neostvarena želja. Tako je 1891. godine uselio svoju Astronomsku i meteorološku opservatoriju u zgradu, koja je po prvobitnom planu bila namenjena meteorološkoj opservatoriji. Podigao je na svega 400 metara od Provizorne, prema vrhu Malog Vračara, tzv. Svetosavskom platou. Na novoj Opservatoriji bilo je nešto više stručnog astronomskog rada (određivanje tačnog vremena, posmatranje Sunca određivanje geografskih koordinata, bavljenje problematikom kalendara), ali je ipak prevladavao njen školski i popularizatorski karakter.

Veliki refraktor promjera objektiva od 65 cm na Astronomskoj opservatoriji u Beogradu.
Počev od 1904. godine na Opservatoriji su vršena seizmološka i geomagnetska merenja. Vodio ih je asistent Jelenko Mihailović. Za vreme Prvog svetskog rata veći deo opservatorijskog instrumentarija je odnešen ili onesposobljen od strane austrougarske vojske. Umešnošću profesora Nedeljkovića na ime ratne odštete, 1922. godine naručeno je iz Nemačke niz astronomskih, meteoroloških, seizmoloških i geomagnetskih instrumenata. Godine 1924. profesor Nedeljković je iznenada penzionisan od strane Univerzitetskih vlasti, a Opservatorija je podeljena na zasebne: Astronomsku i Meteorološku. Glavno zdanje zajedničke opservatorije pripalo je Meteorološkoj opservatoriji. Na čelo opservatorija postavljeni su astronom Vojislav V. Mišković i meteorolog Pavle Vujević. Profesor Mišković bio je prosto pritisnut astronomskim instrumentima koji su stalno pristizali iz Nemačke. Problem je rešen 1930. godine kada se počelo sa izgradnjom nove opservatorije.

Na Staroj opservatoriji obavljeni su obimni računski radovi na čuvenoj teoriji profesora Milutina Milankovića, koja je razrešila nastanak ledenih doba. Zato je profesor Milanković na nebu naš najslavljeniji naučnik - po jedan krater na Mesecu i Marsu i jedna mala planeta nose njegovo prezime. Nova Astronomska opservatorija, današnja, izgrađena je od 1930-1932. godine u istočnom delu Beograda, na vrhu Velikog Vračara (253 m).

Podignuto je više astronomskih, pomoćnih i stambenih objekata. Pomenimo posebno upravnu zgradu, u čijem su podrumu smešteni precizni časovnici, i četiri paviljona: za Veliki refraktor, koji sa objektivom od 65 cm ulazi u red najvećih na svetu, mali refraktor, astrograf i pasažni instrument. Na žalost, zbog nedostatka sredstava nekoliko instrumenata, uglavnom manjih, ostalo je neraspakovano. Deo instrumenata ustupljen je opservatorijama u Ljubljani, Zagrebu i Beogradu, a godine 1959. montirana su tri instrumenta (meridijanski krug, veliki vertikalni krug i veliki pasažni instrument), koja čine jedinstvenu astrometrijsku "bateriju" u svetu.
Sa postepenim ulaskom instrumenata u rad počelo se sa formiranjem različitih službi. U predratnom periodu najveća pažnja bila je posvećena problematici planetoida. Astronom Milorad Protić otkrio je više malih planeta od kojih su neke kasnije dobile nazive npr. Jugoslavija, Srbija, Beograd, Tito, Simonida, Mišković...

Danas Astronomska opservatorija ima 46 stalno zaposlenih radnika od kojih je 25 astronoma. Rad se odvija u sledećim grupama za apsolutne rektascenzije, za apsolutne deklinacije, za relativne koordinate (ove tri grupe bave se izradom i proučavanjem kataloga zvezda) za geografsku širinu, za tačno vreme i geografsku dužinu, za dvojne i višestruke zvezde, za male planete, komete i satelite i za astrofiziku (bavi se izučavanjem strukture zvezdanih atmosfera i Sunca i istraživanjem njihovih spektara.

Bez komentara
Želiš komentirati? Klikni!